Tysiącletnia tradycja winiarstwa na Morawach
Kto przyniósł uprawę winorośli na tereny dzisiejszych Moraw dotąd dokładnie nie ustalono. Mogły to być legiony rzymskie, stacjonujące w rejonie między Mikulowem a Znojmem. Po stwierdzeniu, że kraj ten bardzo dobrze nadaje się pod uprawę winorośli, sprowadzili zapewne sadzonki z ojczyzny, by na miejscu hodować i produkować wino. To mogło się stać już ok. roku 180 n.e. za panowania cesarza Marka Aureliusza i następnie cesarza Probusa. Dalszą teorią na sprowadzenie winorośli jest droga bizantyjska – w IX w. przychodzą do Państwa Wielkomorawskiego Cyryl i Metody. Książę wielkomorawski Świętopełk (Svatopluk) sprowadza z ziem austriackich sadzonki winorośli i rozpoczyna jej uprawę na większą skalę nie tylko na Morawych ale i na południu Słowacji.
Do wielkiego rozwoju winiarstwa na Morawach przyczyniło się szerzenie się chrześcijaństwa. Wino służyło do celów liturgicznych, dlatego też winorośl uprawiano przy nowo zakładanych klasztorach i w okolicznych wioskach klasztornych. Znaczny wpływ wywarli zwłaszcza premonstraci (w 1195 roku zakładają oni klasztor w Louce k. Znojma), cystersi (w 1202 powstaje klasztor w Welehradzie), dominikanie (klasztory w Brnie i Znojmie) oraz benedyktyni (ok. roku 1250 zakładają klasztor w Rajhradzie). Średniowieczna kolonizacja niektórych regionów Moraw przez Bawarczyków, a zwłaszcza kolonistów z Nadrenii przyczynia się już w sposób oczywisty do wielkiego rozwoju winiarstwa na Morawach.
Pierwsza wzmianka pisemna o winnicach na Morawach pojawiła się w 1101 roku, w liście erekcyjnym klasztora benedyktynów w Trzebiczu (Třebíč). Kilka lat później zakładają się już winnice w regionie znojemskim, a winiarstwo rozwija się dynamicznie. Z roku 1201 pochodzi wzmianka o winnicach w Hnanicach (na płd. od Znojma na granicy z Austrią) w związku z dziesięciną z winnic dla klasztoru louckiego (dziś część Znojma). Już w roku 1285 istniał w Znojmie cech winiarzy.
Rozkwit winiarstwa w krajach czeskich i morawskich nastaje za panowania na czeskim tronie Luksemburgów, a zwłaszcza Karol IV wspierał winiarstwo czeskie, więc i morawskie, przede wszystkim w rejonie Znojma. Uprawa winorośli i produkcja wina kierowała się prawem winiarskim (horenské právo) opartym na prawie z austriackiego Falkensztajnu. Prawo to zawierało dokładne opisy prac w winnicy, sposób ochrony winnic oraz zawiera bardzo surowe winiarskie prawo karne. Winiarstwo miejskie, zwłaszcza w Brnie i Znojmie, przynosiło wielkie dochody mieszczanom, a ci przyczyniali się do jego dalszego rozwoju. Z Brna uprawa przenosi się w dogodniej położone, niedalekie Hustopecze. Te stają się około 1368 roku największym ośrodkiem winiarstwa na Morawach. Do regulacji prawnych dotyczących sporów w sprawie uprawy i produkcji wina przyczyniło się tzw. Horenské právo wydane w 1351 roku. W sprawach tych decydował urząd perkmistrowski w Hustopeczach, zamiast, jak dotąd, w dolnoaustriackim Falkensteinie. W 1355 roku ogłoszono tzw. moravský vinničný řád. W 1358 roku król Karol IV wydaje bullę o zakładaniu winnic, a w roku 1497 król Władysław Jagiellończyk wydaje rozporządzenie o zapisie wszystkich winnic do perkmistrowskiej księgi gruntowej. Okres ten upłynął pod znakiem wielkiego rozwoju winiarstwa na Morawach i w Czechach, gdzie zarejestrowano około 30 tysięcy ha winnic.
Okres rozkwitu przerwała wojna trzydziestoletnia, która wraz z ekspansją turecką na Morawy stała się przyczyną dużej stagnacji winiarstwa. Wiele winnic i całych wiosek winiarskich uległo zniszczeniu. Także warunki klimatyczne w tym czasie zmieniają się na niekorzyść – uprawa winorośli rozszerzyła się ok. 20 km na północ poza dzisiejszą linię upraw, o czym świadczą nazwy miejscowe, jak Vinohrady, Na Vinnici. Rok 1848 jest rokiem zniesienia pańsczyzny, wiele ludzi odchodzi za pracą do miast do nowo powstających zakładów przemysłowych. Rok 1866 przyniósł bardzo ciężką, mroźną zimę – wiele winnic ulega zniszczeniu. Dalszym ciosem było katastrofalne rozprzestrzenienie się filoksery (winiec-mszyca winna) oraz chorób grzybowych-perenospory i oidium w latach 90-tych XIX w., co spowodowało prawie totalny upadek winiarstwa nie tylko na Morawach, ale i w sąsiedniej Austrii i dużej części Europy. Tylko energiczne posunięcia C.K. urzędu do spraw winiarstwa doprowadziły do sprowadzenia rezystentnych klonów amerykańskich, co dało podstawę do rozwinięcia i wzrostu uprawy winorośli. Na końcu XIX w. powstają winiarskie stacje hodowlane oraz sieć organizacji winiarzy, co w rezultacie doprowadza do odrodzenia winiarstwa, a zorganizowane winiarstwo daje możliwość walki z fałszerstwem win i prowadzi do wzrostu jakości. Powolne odnawianie winnic i winiarstwa przerywa I wojna światowa, kryzys gospodarczy, a następnie II wojna światowa. Winnice zajmuja wówczas jedynie 7 tys.ha.
Okres socjalizmu, o dziwo, nie naznaczył aż tak brutalnie winiarstwa na Morawach. Prawdą jest, że jednak nie zawsze w wielkich zcentralizowanych zakładach winiarskich produkowano wina najlepszej jakości. Winiarstwo jednak rozwijało się, prowadzone były prace badawcze, powstawały nowe progresywne odmiany. Stało się tak dzięki temu, iż większością zakładów i stacjami badawczo-hodowlanymi kierowali doświadczeni winiarze. Od lat 60-tych XX w. zaczęto odnawiać morawskie winnice, do winiarstwa wkroczyła mechanizacja i nowe technologie uprawy roślin. Pomimo różnic ideologicznych inspiracją stało się winiarstwo austriackie, a dużą rolę odgrywa Instytut Winiarstwa Wyższej Szkoły Rolniczej w Lednicy na Morawie. W roku 1985 zaewidencjonowanych było już 18 tys.ha winnic.
Rozwój winiarstwa po roku 1989 nie był z początku zbyt optymistyczny. Zmalała powierzchnia winnic, a stagnacja ta trwała praktycznie aż do 2000 roku. Wtedy to winiarstwo wkracza na najlepszą drogą pod względem ekonomicznym i produkcyjnym – przybywa firm prywatnych stawiających na najwyższą jakość produkowanych win, stosujących najnowocześniejsze technologie produkcji. Rozszerzona zostaje również uprawa najbardziej wydajnych odmian. Tylko w 2002 roku założono 1020 ha nowych winnic, w roku 2003 było to już ok. 2000 ha. Jeszcze do 1 maja 2004, czyli dnia wstąpienia do EU, obsadzono ostatnich ok. 500 ha nowych winnic. Po tym terminie powierzchnię winnic można rozszerzyć już tylko o 2% z całkowitej zarejestrowanej powierzchni winnic, tj. o 320 ha + 50 ha na szkółki winne i stacje badawcze i uszlachetniające. Nowe czeskie prawo winiarskie – Zákon č. 115/1995 Sb. – nawiązujące do prawa winiarskiego z roku 1907 i uwzględniające aktualny stan w Austrii i Niemczech, otwarło drogę powrotną dla jakości i solidności, co spowodowało zwiększenie zainteresowania konsumentów. Oczywiście nie uwzględniono jeszcze w tym czasie przystąpienia Republiki Czeskiej do Unii Europejskiej. Dopiero Zákon č. 216/2000 Sb. oraz Zákon č.321/2004 Sb. dostosował winiarstwo w RCz do przepisów UE. Jedynym ujemnym następstwem dostosowania się do zasad UE jest fakt, że po przystąpieniu RCz do UE nie można już zwiększać powierzchni winnic, a tylko je utrzymywać. Ta zasada zresztą obowiązuje dla wszystkich krajów członkowskich UE. Wprowadzono dalsze obowiązujące przepisy dotyczące rejestracji zakładów winiarskich, obowiązkowe meldunki do komisji UE o potencjale produkcyjnym i zbiorach, produkcji i zapasach wina. Regiony winiarskie w RCz podzielono na zonę A (regiony czeskie) i zonę B (regiony morawskie). W zonie A dozwolone jest przy produkcji win stołowych i jakościowych dosładzanie sacharozą w ilości max 5,9 kg sacharozy na 100 l moszczu winnego, w zonie B maks. 4,2 kg na 100 l. Dosładzanie moszczów do produkcji win jakościowych z oznaczeniem jest zakazane. Ważną zmianą legislacyjną jest też zakaz sprzedaży winogron czy wina z niezarejestrowanych winnic.
Znaczne poszerzanie powierzchni winnic przed wstępem do UE niosło ze sobą potrzebę importu sadzonek, których przywieziono ponad 4 miliony sztuk. Produkcja sadzonek w RCz w roku 2002 wynosiła 1544 tys. szt. Z białych odmian najwięcej mnożona jest odmiana Müller Thurgau, Ryzlink rýnský, Sauvignon, Chardonnay, Rulandské šedé, Rulandské bílé, Tramín červený i Veltlinské zelené. Z odmian czerwonych jest to głównie Frankovka, Zweigeltrebe, Modrý Portugal, Rulanské Modré, Cabernet Moravia, Svatovavřinecké, André i Cabernet Sauvignon.
Średni wiek rejestrowanych winnic wynosi 18,4 lat, udział młodych winnic to ok. 15%, w pełni produktywnych winnic 42%, przestarzałych 43% w winnicach ogółem. Najpopularniejszymii odmianami w uprawie są: Veltlínské zelené 15%, Müller Thurgau 14%, Ryzlink vlašský 10%, Svatovavřinecké 9%, Ryzlink rýnský 6%, Frankovka 6% oraz Rulanské bílé 5%. Udzał białych odmian wynosi 70%, czerwonych 30%. Nowo powstające winnice najczęściej obsadza się Chardonnay, Ryzlink rýnský, Sauvignon, Rulandské modré, Frankovka, Svatovavřinecké, Zweigeltrebe, Müller Thurgau, Rulanské šedé, Rulandské bílé, Tramín červený, Veltlínské zelené, a więc odmianami dającymi najlepsze wina w warunkach morawskich. Udzał białych odmian w nowo zakładanych winnicach stanowi 56%, czerwonych 44%. Produkcja winogron w winnicach pełno produkcyjnych (10-11 tys. ha), w ciągu ostatnich 10 lat wahała się w granicach 36-66 tys. ton, co oznacza plon 3,2-6,2 t/ha, a długoletnia średnia wynosi ok. 6,4 t/ha. Produkcja wina w RCz z własnej uprawy winogron mieści się w granicach 269-697 tys.hl. Produkcja ta pokrywa spożycie krajowe w 50%., a średnie spożycie wina w RCz to ok. 16 l na osobę na rok.
Dla klubwina.pl opracował inż. Lech Małysz
©Czerwiec 2005
Przeczytaj relację z wyprawy na morawy »
Wypowiedz się na forum na temat tego artykułu »